ΥΛΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΔΡΑΣΗΣ
Η διάσωση της τέχνης της λιθόκτιστης στέγης και των καλντεριμιών στην Καλλονή Γρεβενών
Το εργαστήριο λιθοδομής με τίτλο «Η διάσωση της τέχνης της λιθόκτιστης στέγης και των καλντεριμιών στην Καλλονή Γρεβενών» πραγματοποιήθηκε στην Καλλονή Γρεβενών από τις 18 έως τις 20 Αυγούστου 2025, με διοργάνωση του Πολιτιστικού Συλλόγου Καλλονιωτών “Άγιος Νικόλαος”. Κεντρικός στόχος του εργαστηρίου ήταν η διάσωση και η ανάδειξη της τέχνης της πέτρας, μιας ιδιαίτερα σημαντικής πλευράς της άυλης πολιτιστικής μας κληρονομιάς, μέσα από τη βιωματική εκπαίδευση και την ενεργή συμμετοχή.
Την επιστημονική επιμέλεια του εργαστηρίου ανέλαβε ο καθηγητής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης κ. Κωνσταντίνος Κατάκαλος, ενώ την πρακτική καθοδήγηση των δράσεων είχε ο έμπειρος τεχνίτης της πέτρας κ. Θανάσης Πόραβος. Στο εργαστήριο συμμετείχαν φοιτητές και άνθρωποι της πέτρας από όλη την Ελλάδα, με κοινό παρονομαστή την αγάπη τους για την παραδοσιακή δόμηση.
Την πρώτη ημέρα ξεκίνησε η κατασκευή λιθόκτιστης στέγης στον αύλειο χώρο του Λαογραφικού Μουσείου Καλλονής, με ουσιαστικές τοποθετήσεις και καθοδήγηση από τους υπεύθυνους του εργαστηρίου.
Τη δεύτερη ημέρα, οι συμμετέχοντες εργάστηκαν στην κατασκευή παραδοσιακού καλντεριμιού στον χώρο της «Βρύσης του Αγά», το οποίο ολοκληρώθηκε μέχρι ένα σημείο, με στόχο του Συλλόγου να συνεχιστεί και να επεκταθεί έως τον κεντρικό δρόμο του χωριού. Την τρίτη και τελευταία ημέρα, το βασικό αντικείμενο των εργασιών ήταν η αποκατάσταση ξερολιθιάς στον κάτω χώρο της εκκλησίας του Αγίου Νικολάου.
Παράλληλα με τις πρακτικές δράσεις, τα απογεύματα πραγματοποιήθηκαν στον εσωτερικό χώρο του Λαογραφικού Μουσείου σημαντικές διαλέξεις από τον κ. Κωνσταντίνο Κατάκαλο, την κ. Βάνα Γεωργαλά , την κ. Καλλινίκη Ώττα, τον κ. Νικόλαο Δόγκαλη, τον κ. Γιώργο Τσότσο και τον κ. Σοφοκλή Κωτσόπουλο. Τη δεύτερη ημέρα οργανώθηκε επίσης περίπατος σε όλο το χωριό με στόχο τη γνωριμία με την παραδοσιακή αρχιτεκτονική της Καλλονής, ενώ το βράδυ ακολούθησε παραδοσιακό γλέντι στην πλατεία του χωριού με χάλκινα της περιοχής, ενισχύοντας τον κοινωνικό και πολιτιστικό χαρακτήρα της διοργάνωσης
ΑΡΧΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΤΗΣ ΔΡΑΣΗΣ
‘Η διάσωση της τέχνης της λιθόκτιστης στέγης και των καλντεριμιών στην Καλλονή Γρεβενών ’
Εισαγωγή – Σκοπός
Οι κατασκευές των πετρο-μαστόρων από τις περιοχές του Βοϊου και της Ηπείρου είναι πολυάριθμες και σπουδαίες, ώστε ορθώς έμεινε η έκφραση ότι αυτοί μάστορες “έχτισαν τον κόσμο”.
Λίθινες στέγες
Ο τόπος μας είναι ορεινός και φτωχός. Το ανάγλυφο του δεν επιτρέπει μεγάλες καλλιεργητικές εκτάσεις. Είναι όμως πλούσιος σε ποικιλία δένδρων, βελανιδιές, καστανιές, οξιές, αλλά και πέτρα. Απαραίτητα υλικά για την κατασκευή σπιτιών, αχυρώνων, μαντριών, κατασκευασμένα στο μέτρο των ανθρώπινων αναγκών.
‘Ή πέτρα υπάρχει σε πολλές μορφές αλλά και σχιστολιθική’.
Αυτή τη σχιστολιθική μορφή χρησιμοποίησαν οι μαστόροι με πολλή ‘σοφία’ για να στεγάσουν τα σπίτια. Όφειλαν να βρουν έναν έξυπνο τρόπο τοποθέτησης της πέτρας, ασφαλή και αποτελεσματικό για να μην μπαίνει το νερό της βροχής στα σπίτια. Παρατήρησαν τη λειτουργία των λεπιών του ψαριού, που είναι έτσι δομημένα, ώστε να μην επιτρέπουν την είσοδο του νερού στο σώμα τους. Ακολουθώντας τη λογική της φύσης, οι λιθοξόοι της εποχής, τοποθέτησαν τις πλάκες από σχιστόλιθο, στη στέγη την μια δίπλα στην άλλη και την επόμενη στρώση ακουμπιστά πάνω στην προηγούμενη ώστε να μην επιτρέπεται η είσοδος της βροχής.
Η στέγαση των σπιτιών αποτελεί μια ξεχωριστή ικανότητα στην λιθοδομική τέχνη.
Ακολουθώντας την παράδοση για αιώνες, ακόμη και σήμερα στους παραδοσιακούς οικισμούς το υλικό στέγασης είναι οι σχιστόπλακες. Έχουμε την υποχρέωση να κρατήσουμε ζωντανή αυτή τη μορφή τέχνης για την
διαδώσουμε στη νέα γενιά να μπορεί να λύνει αυτό το πρόβλημα, να μπορεί να συντηρεί και να διορθώνει τα προβλήματα που εμφανίζονται.
Η κοινότητα έχει να ωφεληθεί πολλαπλά από την ύπαρξη τέτοιων, ικανών τεχνιτών με αντίστοιχη τεχνογνωσία που να ανταποκρίνονται στην επισκευή, αποκατάσταση και συντήρηση των πλακοσκεπών. Συνεχίζεται έτσι μια παράδοση χρόνων. Υπάρχει μια συνέχεια και οι παραδοσιακοί οικισμοί θα διατηρήσουν όλα τα χαρακτηριστικά της δημιουργίας τους.
Γενικά μπορεί να ειπωθεί ότι η τέχνη της λίθινης στέγης με σχιστόλιθο είναι μια παράδοση που έχει υποστηρίξει την αρχιτεκτονική και την κατασκευή κτιρίων για αιώνες. Ο σχιστόλιθος, μια μορφή μεταμορφωμένου βράχου, είναι γνωστός για την ανθεκτικότητά του και την αξιοπιστία του. Αυτός ο τύπος στέγης χρησιμοποιείται ευρέως σε καθεδρικούς ναούς, κάστρα και σύγχρονα κτίρια.
Οι πλάκες σχιστόλιθου έχουν την ιδιότητα να χωριστούν σε λεπτά και ανθεκτικά ραφές, επιτρέποντας την κατασκευή στεγών με πολύπλοκη γεωμετρία. Η διάρκεια ζωής τους μπορεί να υπερβαίνει τους 200 χρόνια, διατηρώντας την αρχική τους εμφάνιση και τα τεχνικά χαρακτηριστικά.
Λίθινα Μονοπάτια – Καλντερίμια
Η ανάγκη επικοινωνίας μεταξύ των ανθρώπων και η εξυπηρέτηση βασικών αναγκών επέβαλε στις τότε κοινωνίες την δημιουργία ασφαλούς στράτας. Δημιουργήθηκαν έτσι δρόμοι στρωμένοι με το υλικό που προσέφερε άφθονο η φύση. Στόχος να πάνε οι κάτοικοι στο διπλανό χωριό, στο ξωκλήσι, στο μύλο, στο βουνό για ξύλα, στο χωράφι.
Οι στράτες αυτές, καλντερίμια, διασφάλιζαν την κυκλοφορία των ανθρώπων και των ζώων για πολλά χρόνια. Η ζωή των κατοίκων ήταν αγροτική και κτηνοτροφική με αυτάρκεια των νοικοκυριών. Κάλυψαν όλες τις λειτουργικές ανάγκες του γίγνεσθαι της ζωής.
Αργότερα στις μέρες μας η δημιουργία νέων οχημάτων και η χρήση τροχοφόρων κατέστησαν αυτές τις στράτες αδρανείς. Οι καινούργιες ανάγκες, η μείωση των αποστάσεων από τις πόλεις που ζουν οι πιο πολλοί, δημιουργούν μια νέα ανάγκη επαφής των κατοίκων με τη φύση, ανάγκη επισκέψεων αναψυχής και πολιτισμού.
Για την κοινότητα πλέον είναι απαραίτητο, όχι μόνο για λόγους μνήμης, αλλά και για λόγους λειτουργικούς, πολλές από αυτές τις σημαντικές διαδρομές να ξαναλειτουργήσουν ώστε οι επισκέψεις σε χώρους λατρείας, στα ξωκκλήσια, στα ποτάμια, στα βουνά, στους μύλους, να αποκτήσουν σταθερή πρόσβαση και επισκεψιμότητα.
Η τέχνη της κατασκευής και της συντήρησης των μονοπατιών, των καλντεριμιών, μας καλεί να την ζωντανέψουμε. Δεν πρέπει να χαθεί αυτή η
σημαντική τεχνογνωσία. Οφείλουμε να επιτρέψουμε να αποκτήσουν οι στράτες την χαμένη τους αίγλη, να γίνουν ασφαλείς και χρήσιμες
Γενικότερα η τέχνη των λιθόστρωτων είναι ένας τομέας με μεγάλη ιστορία και πολιτιστική σημασία, ιδιαίτερα στις περιοχές της Δυτικής Μακεδονίας. Το λιθόστρωτο αναφέρεται στη χρήση πέτρας για την επίστρωση δρόμων, πλατειών και άλλων εξωτερικών χώρων, δημιουργώντας ανθεκτικές και αισθητικά ευχάριστες επιφάνειες.
Οι λιθόστρωτες επιφάνειες χρησιμοποιούνταν από την αρχαιότητα, με αποδείξεις κατασκευών από την εποχή της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Οι Ρωμαίοι ήταν πρωτοπόροι στην κατασκευή δρόμων με λιθόστρωτα, προσφέροντας ανθεκτικούς και μακροχρόνιους δρόμους που συνέδεαν τις πόλεις της αυτοκρατορίας. Στην Ελλάδα, τα λιθόστρωτα αναπτύχθηκαν ιδιαίτερα κατά την Βυζαντινή περίοδο και συνεχίζουν να αποτελούν σημαντικό στοιχείο της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής.
Η διαδικασία κατασκευής των λιθόστρωτων, ένας από τους βασικούς στόχους της παρούσας πρότασης, περιλαμβάνει την επιλογή και την τοποθέτηση πέτρας με τεχνική και προσοχή στη λεπτομέρεια. Οι τεχνίτες χρησιμοποιούν διαφορετικούς τύπους πέτρας, όπως γρανίτη, ασβεστόλιθο και μάρμαρο, για να δημιουργήσουν περίτεχνα σχέδια και μοτίβα. Κάθε κομμάτι πέτρας τοποθετείται με ακρίβεια, εξασφαλίζοντας τη σταθερότητα και την αντοχή της επιφάνειας.
Τα λιθόστρωτα αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της πολιτιστικής κληρονομιάς πολλών περιοχών. Η διατήρησή τους είναι σημαντική για την προστασία της ιστορικής και αρχιτεκτονικής τους αξίας. Πολλές πόλεις και κοινότητες επενδύουν στη συντήρηση και την αποκατάσταση των λιθόστρωτων, διασφαλίζοντας τη διατήρηση αυτής της τέχνης για τις μελλοντικές γενιές.
Η Καλλονή των Γρεβενών (Επιμέλεια: Μάντζαρη Μαλαματή)
Η Καλλονή Γρεβενών (παλιά ονομασία «Λούντζι») όπως φανερώνει τ’ όνομά της, είναι ένα από τα ομορφότερα «μαστοροχώρια» της Δυτικής Μακεδονίας, στα 1080μ. υψόμετρο και το μοναδικό στο Νομό Γρεβενών χαρακτηρισμένο από την Πολιτεία ως «παραδοσιακός οικισμός» με ΦΕΚ που εκδόθηκε το 1978 (ΦΕΚ 594/Δ/78). Ο επισκέπτης, περπατώντας στους μαχαλάδες του χωριού, εντυπωσιάζεται από τα όμορφα σπίτια που στην πλειοψηφία τους είναι διώροφα με πέτρινες σκεπές, με πελεκημένα αγκωνάρια, μικρά παράθυρα με σταυρωτές σιδεριές και πέτρινες πελεκημένες κολώνες που οριοθετούν την είσοδο του σπιτιού. Οι εξαιρετικοί ντόπιοι μάστορες-τεχνίτες της πέτρας, ανέπτυξαν τη λιθοδομική τέχνη και δημιούργησαν οικοδομήματα και καλντερίμια μοναδικής τεχνοτροπίας και αισθητικής. Ήταν δε τόσο ταλαντούχοι, που η δουλειά τους έγινε γνωστή πέρα από τα στενά όρια του
χωριού, αφού σχημάτιζαν ομάδες-συνεργεία, οι οποίες έφευγαν την άνοιξη για να πάνε να δουλέψουν σε άλλες περιοχές και επέστρεφαν στο χωριό τον Δεκέμβριο. Είχαν ταξιδέψει σε πάρα πολλά μέρη και τα δημιουργήματά τους φτάναν μέχρι και την Πελοπόννησο! Η ιστορία της Καλλονής ξεκινά περί τα τέλη του 17ου αι. όταν λίγες, κυνηγημένες από τους Τούρκους οικογένειες από την Ήπειρο και ίσως και από τα Επτάνησα , έφτασαν στα βουνά της περιοχής, εγκαταστάθηκαν και ίδρυσαν το χωριό, ενώ η πρώτη αναφορά στην Καλλονή γίνεται το 1797, σε έγγραφο της Ιεράς Μονής Ζάβορδας που βρίσκεται στα όρια των Νομών Κοζάνης-Γρεβενών. Το 1912 όπου απελευθερώθηκαν περιοχές της Βόρειας Ελλάδας από τους Τούρκους, απελευθερώθηκε κι η Καλλονή και στις αρχές του 20ου αι. παρατηρήθηκε μεγάλη ανάπτυξη του χωριού, αλλά και μεγάλη μετανάστευση στην Αμερική, από κατοίκους που δεν ξέχασαν ωστόσο την πατρίδα τους και τη βοήθησαν οικονομικά.
Το 1904 οι μετανάστες του χωριού στην πολιτεία ΝΑSHUA της πολιτείας του NEW HAMSIRE δημιούργησαν τη φιλεκπαιδευτική αδελφότητα Λουντζιωτών με την επωνυμία «Άγιος Νικόλαος» και το 1908 ιδρύθηκε η Φιλεκπαιδευτική αδελφότητα κυριών με την επωνυμία «Ζωοδόχος Πηγή».
Οι δύο σύλλογοι μετεξελίχθηκαν στο πέρασμα του χρόνου και υπάρχουν μέχρι σήμερα, συμβάλλοντας στην προστασία και την προβολή της παραδοσιακής κληρονομιάς, υλικής και άυλης, εμπνέοντας και επιδεικνύοντας τον ανάλογο σεβασμό στην αρχιτεκτονική του τόπου και τα τοπόσημά του.
Δύο ιδιαίτερης αρχιτεκτονικής κτήρια που η ιστορία τους ξεκινά στον 19ο αι. είναι ο ιερός ναός Αγίου Νικολάου και το Σχολείο. Η εκκλησία του Αγίου Νικολάου χτίστηκε το 1864 και διαθέτει σπάνιες αγιογραφίες, ένα άριστα διατηρημένο καμπαναριό και ένα υπέρθυρο από το 1867. Κοντά της βρίσκεται και το παλιό, διώροφο σχολείο, με την όμορφη, μεγάλη αυλή, που οικοδομήθηκε περί τα 1880 και στον 1ο όροφο εδράζεται το Λαογραφικό Μουσείο της Καλλονής, από τη δεκαετία του ΄80. Υπάρχουν ακόμη η εκκλησία του Προφήτη Ηλία σε ύψωμα όπου γιορτάζεται η μνήμη του στις 20 Ιουλίου με το παραδοσιακό πανηγύρι, ο ναός της Παναγίας στην άκρη του χωριού μέσα στο δάσος, με το χαρακτηριστικό του Αγίασμα όπου οι πιστοί εκκλησιάζονται κάθε χρόνο τον Δεκαπενταύγουστο, η μικρή εκκλησία της Παναγίας στο ύψωμα του Ογλά, η πετρόκτιστη βρύση της Κόζιας στην είσοδο του χωριού, η βρύση Μπνάρ, λιθόστρωτα δρομάκια, βρύσες και καλντερίμια, όλα άριστης τεχνοτροπίας δημιουργήματα, που οι Καλλονιώτες φροντίζουν για τη συντήρηση και την ανάδειξή τους, μεταλαμπαδεύοντας και στις διάδοχες γενιές την ιστορία του χωριού και κυρίως τη νοοτροπία για γόνιμες συνέργειες, με σκοπό τη φροντίδα της πολιτιστικής κληρονομιάς και την πρόοδο του τόπου.
Το σκεπτικό της δράσης
Η αναβίωση των εθίμων και των μυστικών που σχετίζονται με την κύρια δραστηριότητα των κατοίκων των Μαστοροχωρίων θα μπορούσε να αποτελέσει σημείο αναφοράς της κοινότητας και πόλο έλξης των κατοίκων της περιοχής αλλά και μελών των γειτονικών κοινοτήτων την περίοδο του καλοκαιριού, ημερομηνίες που προτείνονται στην παρούσα πρόταση, προκειμένου να ξαναπάρουν ζωή τα έθιμα του αποχαιρετισμού και των μανταλωμάτων αλλά και να αναδειχτεί το πολιτιστικό τους απόθεμα και ο χαρακτήρας τους, αναδεικνύοντας και διαφυλάσσοντας την σημαντική και σχεδόν μοναδική άυλη πολιτιστική κληρονομιά της περιοχής.
Η Καλλονή είναι μια μικρή, ορεινή κοινότητα των Γρεβενών, μια από τις πιο φτωχές περιοχές της χώρας. Αυτό, καθώς και οι γειτονικές κοινότητες μετρούν πλέον ελάχιστους μόνιμους κατοίκους, αφού η μετανάστευση διαχρονικά έπληξε αυτούς τους τόπους, των οποίων οι κάτοικοι μετανάστευσαν τόσο σε τόπους του εσωτερικού όσο και του εξωτερικού. Ακόμη και σήμερα η περιοχή της Δυτικής Μακεδονίας χαρακτηρίζεται από ιδιαίτερα υψηλούς δείκτες ανεργίας γεγονός που καθιστά ακόμη σημαντικότερη την ανάδειξη του ρόλου της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς ως παράγοντα βιώσιμης ανάπτυξης ενός απομονωμένου τόπου.
Επιπλέον, οι νέοι έχουν διατηρήσει ισχυρούς δεσμούς με τον τόπο καταγωγής τους, οι οποίοι ανατροφοδοτούνται ιδιαίτερα τους καλοκαιρινούς μήνες. Στο σημείο αυτό βρίσκεται, ίσως, και η σημαντικότερη πρόκληση. Να μπορέσουν να λειτουργήσουν τα έθιμα αυτά όχι μόνο ως στοιχείο του παρελθόντος αλλά και ως στοιχεία συνυφασμένα με την πολιτισμική μνήμη της περιοχής και των γειτονικών αστικών περιοχών (πέτρινα γεφύρια και εκκλησίες, ρολόι Γρεβενών κ.α.) αλλά και ως πόλος ανατροφοδότησης και εξωστρέφειας της κοινότητας. Να αποτελέσουν αφορμή για την ανάδειξη της μορφής των Μαστοροχωρίων Γρεβενών που μέχρι πρόσφατα δεν τα γνώριζε κανείς, γεγονός που μπορεί να συμβάλλει στην άρση της εγκατάλειψης των οικισμών αυτών.
Τέλος, η διοργάνωση πολυδύναμων δράσεων εκπαιδευτικού και ψυχαγωγικού χαρακτήρα μπορεί να καταστήσει τις κοινότητες πόλο έλξης τόσο για τους ντόπιους, όσο και για εκδρομείς που ενδιαφέρονται για θεματικό τουρισμό, αυτούς που αγαπούν την εξερεύνηση και την περιπέτεια (οικοπεριηγητές, μελετητές, φυσιολάτρες, κ.ά.). Επιπλέον μπορεί να ζωντανέψει παλιές διαδρομές μετατρέποντας τες σε διαδρομές πολιτιστικού ενδιαφέροντος. Επιπρόσθετο και εξίσου σημαντικό άξονα αποτελεί η μεταλαμπάδευση της τέχνης της πέτρας στους νεότερους κατοίκους αυτών των περιοχών, αναδεικνύοντας τα μυστικά της τέχνης αυτής, ξεκινώντας από τα ειδικά εργαλεία ως τα μυστικά των υλικών και της κατασκευής. Ειδικά σε αυτήν την ευρύτερη περιοχή της Δυτικής Μακεδονίας υπάρχει μια συντονισμένη προσπάθεια για την ανάδειξη αυτών των μυστικών τόσο από την άποψη της πολιτισμικής κληρονομιάς όσο και από την δημιουργία έργων αποκατάστασης μνημείων στα οποία τα μυστικά της πέτρας βρίσκουν χρήση.
Ενδεικτικά αναφέρεται ότι τα τελευταία τρία χρόνια έχουν λάβει χώρα 6 σχολεία πέτρας και πηλού στην ευρύτερη περιοχή της Δυτικής Μακεδονίας (κανένα στην περιοχή της Καλλονής) αλλά έχουν ξεκινήσει παράλληλα έργα αποκατάστασης της τέχνης της λιθόκτιστης στέγης και των καλντεριμιών ης στην ευρύτερη περιοχή, όπως η Μεγάλη Παναγιά στη Σαμαρίνα, το μοναστήρι των Ταξιαρχών, το τοξωτό γεφύρι του Πασά και άλλα. Γίνεται αντιληπτό ότι η παρούσα πρόταση εντάσσεται σε ένα γενικότερο πλαίσιο ενεργειών με περίπου κοινούς στόχους, διασφαλίζοντας τη βιωσιμότητα της παρούσας πρότασης.
Γενική Περιγραφή
Η παρούσα πρόταση έχει ως κέντρο βάρους την αναβίωση και ανάδειξη δύο παραδοσιακών τεχνικών λιθοδομής που αφορούν στην τέχνη της λιθόκτιστης στέγης και των λίθινων καλντεριμιών. H παράδοση της λιθοδομής θα μεταλαμπαδευτεί με την υλοποίηση 3ήμερου εργαστηρίου. Το πρόγραμμα της δράσης περιγράφεται κατωτέρω.
Παράλληλα θα λάβει χώρα η πολιτιστική χαρτογράφηση (Cultural Mapping) της τοπικής λιθοδομικής παράδοσης σε ψηφιακό χάρτη. Αυτή η πτυχή του έργου δεν απαιτεί δημόσια χρηματοδότηση γιατί θα παραχθεί από μια εθελοντική ομάδα κατοίκων .
Η ΟΙΚΟΔΟΜΙΚΗ ΤΕΧΝΗ
Οι άνδρες του χωριού γνώριζαν την οικοδομική από πολύ παλιά. Οι καλφάδες (μαστόρια) μάθαιναν την τέχνη στα τσιράκια (μαθητευόμενοι) κι έτσι μεταδίδονταν από τη μια γενιά στην άλλη. Καθώς ο πληθυσμός αυξανόταν, η γη δε μπορούσε να καλύψει τις ανάγκες της ζωής κι έτσι η φτώχεια και η στέρηση ανάγκασε τους κατοίκους των περιοχών να ξενιτεύονται και να αναζητούν εργασία σε άλλους τόπους. Συνήθεις τόποι εργασίας τους έγιναν με τον καιρό η Καβάλα, το Πράβι, η Κόρινθος. Μέχρι την Κωνσταντινούπολη έφταναν οι ξακουστοί μάστοροι των μαστοροχωρίων. Έτσι κάθε Μάρτη, άρχισαν να γεμίζουν το «γάτο» (δισάκι) με τα εργαλεία τους. Σκεπάρνι, χτένι, αλφάδι, μιστρί, σαούλ, πριόνι και η παρέα, -το μπουλούκι-έπαιρνε το δρόμο της ξενιτιάς.
Προτάσεις δράσεων
Με αφορμή τις παραπάνω προκλήσεις, προτείνονται στην παρούσα οι παρακάτω δράσεις.
Α. Θερινό εργαστήριο για την αναβίωση και ανάδειξη των μυστικών της λίθινης στέγης και των λιθόστρωτων καλντεριμιών.
Θει χώρα ένα θερινό εργαστήριο το οποίο στοχεύει στην ανάδειξη των μυστικών της πετράς και παράλληλα στην ενεργοποίηση των κατοίκων, τεχνιτών που θέλουν να ασχοληθούν με αυτήν την παράδοση, των νέων που θέλουν να μάθουν καθώς και των αρχιτεκτόνων και μηχανικών που θέλουν να εντρυφήσουν στα εν λόγω μυστικά και παραδόσεις.
Την επιστημονική επιμέλεια του εργαστηρίου την έχει το Εργαστήριο Πειραματικής Αντοχής Υλικών και Κατασκευών του Τμήματος Πολιτικών Μηχανικών του Α.Π.Θ. υπό τη διεύθυνση του Δρ. Κωνσταντίνου Κατάκαλου, Αναπληρωτή Καθηγητή. Συμμετέχουν από το ΑΠΘ η Καθηγήτρια Μαρία
Στεφανίδου, ο καθ. Αναστάσιος Τέλλιος, ο επ. καθ. Σοφοκλής Κωτσόπουλος, ο Δρ. Νικόλαος Χατζηγώγος και οι υποψήφιοι διδάκτορες Ιωάννης Μούρτος και Δημήτρης Μπαρές. Επίσης συμμετέχει από το Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας η Δρ. Βάνα Γεωργαλά.
Επιπρόσθετα συμμετέχουν οι πρωτομάστορες Αθανάσιος Πόραβος οι οποίοι θα μεταλαμπαδεύσουν την τέχνη και τα μυστικά της πέτρας. Τέλος θα συμμετέχουν οι Παπαγεωργίου Δημήτρης, πρόεδρος του συλλόγου, Τασούλας Ηλίας, Αριστείδης Δήμου, συνταξιούχος πρωτομάστορας οι οποίοι θα μιλήσουν για τα ήθη, έθιμα και τις παραδόσεις του τόπου.
Συνοπτικά οι δράσεις του εργαστηρίου χωρίζονται σε τρεις βασικούς άξονες, τη θεωρία, την πράξη και τη συζήτηση σε περίπατους. Τα πρωινά λαμβάνει χώρα η πρακτική άσκηση όπου με τη βοήθεια των δασκάλων, όλοι οι συμμετέχοντες υλοποιούν ένα έργο, το οποίο θα αφορά στην αποκατάσταση ενός υφιστάμενου λίθινου καλντεριμιού καθώς και την κατασκευή/επισκευή μιας λιθόκτιστης στέγης.
Η διάρκεια του εργαστηρίου θα είναι τρεις ημέρες και οι συμμετέχοντες θα είναι 6 δάσκαλοι και 25 μαθητές.
Το Συνολικό πρόγραμμα των προτεινόμενων δράσεων παρουσιάζεται κατωτέρω.
Πέμπτη 21/08/2025
18:00 Αναχώρηση συμμετεχόντων από Γρεβενά
19:00 Υποδοχή – Εκδήλωση για έναρξη Εργαστηρίου-Βραδιά παραδοσιακής
μουσικής με συγκρότημα χάλκινων της περιοχής
Παρασκευή 22/08/2025
8:00 – 9:00 Πρωινό στα Γρεβενά
9:30 – 14:30 Βιωματικό Εργαστήριο
Θέμα: Κατασκευή καλντεριμιού στην Καλλονή_1
Κ. Κατάκαλος – Α. Πόραβος – Μ. Στεφανίδου – Α. Τέλλιος – Σ. Κωτσόπουλος, Β. Γεωργαλά
Συντονιστής: Κωνσταντίνος Κατάκαλος
14:30 – 16:00 Μεσημεριανό – Διάλειμμα
16:00 – 16:30 Εισηγητής: Δρ. Κων/νος Κατάκαλος, Αν. Καθηγητής ΑΠΘ
Θέμα: Δομικά συστήματα στέγης από λιθοδομή – Μέθοδοι Αποκατάστασης
16:30 – 17:00 Εισηγήτρια : Δρ. Μαρία Στεφανίδου, Καθηγήτρια ΑΠΘ Θέμα:
Οι ιδιότητες του λίθου στο χρόνο
17:00 – 17:30 Εισηγητής: Πρωτομάστορας Αριστείδης Δήμου:
Θέμα: Προφορική μαρτυρία για την τοπική αρχιτεκτονική παράδοση
17:30 – 17:50 Διάλειμμα
17:50 – 20:00 Περίπατος διαλεκτικής στην παραδοσιακή δόμηση και αρχιτεκτονική
Σάββατο 23/08/2025
8:00 – 9:00 Πρωινό στα Γρεβενά
9:30 – 14:30 Βιωματικό Εργαστήριο
Θέμα: Κατασκευή καλντεριμιού στην Καλλονή_2
Κ. Κατάκαλος – Α. Πόραβος – Μ. Στεφανίδου – Α. Τέλλιος – Σ. Κωτσόπουλος, Β. Γεωργαλά
Συντονιστής: Κωνσταντίνος Κατάκαλος
14:30 – 16:00 Μεσημεριανό – Διάλειμμα
16:00 – 16:30 Εισηγητής: Δρ. Αναστασίος Τέλλιος, Καθηγητής ΑΠΘ
Θέμα: Η συνεισφορά των παραδοσιακών δρόμων στην τοπική
οικονομία
16:30 – 17:00 Εισηγητής: Δρ. Κων/νος Κατάκαλος, Αν. Καθηγητής ΑΠΘ Θέμα:
Η παραδοσιακή λίθινη στέγη
17:00 – 17:30 Εισηγητής: Πρόεδρος Πολιτιστικού Συλλόγου Καλλονής:
Παπαγεωργίου Δημήτρης- Μέλος συλλόγου : Ηλίας Τασούλας Θέμα:
Τα ήθη και τα έθιμα του χωριού
17:30 – 17:50 Διάλειμμα
17:50 – 20:00 Περίπατος διαλεκτικής στη παραδοσιακή δόμηση και αρχιτεκτονική
20:00-23:00 Παραδοσιακοί χοροί με το χορευτικό συγκρότημα « Σύλλογος
Γρεβενιωτών Κοζάνης Αιμιλιανός»”
Κυριακή 24/08/2025
8:00 – 9:00 Πρωινό στα Γρεβενά
09:00 – 14:30 Βιωματικό Εργαστήριο
Θέμα: Κατασκευή καλντεριμιού στην Καλλονή_2
Κ. Κατάκαλος – Α. Πόραβος – Μ. Στεφανίδου – Α. Τέλλιος – Σ. Κωτσόπουλος, Β. Γεωργαλά
Συντονιστής: Κωνσταντίνος Κατάκαλος
14:30 – 16:00 Μεσημεριανό – Διάλειμμα
16:00 – 16:30 Εισηγήτρια: Δρ. Βάνα Γεωργαλά, Παν. Θεσσαλίας, Θέμα:
Λίθινες στέγες, λεπτομέρειες κατασκευής
16:30 – 17:00 Αποτυπώσεις ψηφιακές
17:00 – 17:30 Εισηγητής: Νικόλαος Χατζηγώγος, Επ. Συνεργάτης Τμ. Γεωλογίας ΑΠΘ.
Θέμα: Η γεωλογία της πέτρας για στέγη και δρόμους
17:30 – 18:00 Εισηγητής: Δρ. Σοφοκλής Κωτσόπουλος, Επ. Καθηγητής ΑΠΘ Θέμα:
Η παραδοσιακή αρχιτεκτονική στην Καλλονή
18:00 – 18:30 Απονομή βεβαιώσεων – Λήξη δράσης
Κατά τη διάρκεια του σεμιναρίου θα πραγματοποιηθεί επίσκεψη σε κατασκευές παραδοσιακής δόμησης της περιοχής
Παραδοτέα Πρόταση :
Βιωματικό Εργαστήριο, Βίντεο, φωτογραφικό υλικό,site αποθετήριο των Δράσεων όπου θα περιληφθούν οι διαλέξεις σε βίντεο αλλά και σε pdf, τα βίντεο και το φωτογραφικό υλικό, εγχειρίδιο τεχνικών για στέγες και καλντερίμια pdf, ψηφιακός χάρτης
Επιπρόσθετα θα λάβει χώρα η πολιτιστική χαρτογράφηση (Cultural Mapping) της τοπικής λιθοδομικής παράδοσης σε ψηφιακό χάρτη. Αυτή η πτυχή του έργου δεν απαιτεί δημόσια χρηματοδότηση γιατί θα παραχθεί από μια εθελοντική ομάδα κατοίκων . Ωστόσο, προβλέπεται ότι η πνευματική ιδιοκτησία των ψηφιακών προϊόντων θα παραχωρηθεί στην Κοινότητα Καλλονής.
Τα προϊόντα χαρτογράφησης θα αποτελούν:
- Ψηφιακός χάρτης (δωρεάν προσβάσιμος στο κοινό) που θα εντοπίζει τις τοποθεσίες, σε συνδυασμό με πληροφορίες, που σχετίζονται με την τοπική και περιφερειακή ιστορία της λιθοδομικής παράδοσης (ΠΧ ψηφιακό αρχείο .gpx που μπορεί να «διαβαστεί» σε διάφορες εφαρμογές
όπως GoogleEarthPro, Wikiloc, Komoot κ.α) 2. Χάρτης του υπό αποκατάσταση πέτρινου μονοπατιού (καλντερίμι), ως μέρος ενός δικτύου τοπικών και περιφερειακών πεζοπορικών διαδρομών που η Κοινότητα Καλλονής επιδιώκει να ανακτήσει και να αναπτύξει περαιτέρω για χρήση των κατοίκων και ως μέρος μιας περιβαλλοντικά προσανατολισμένης τουριστικής πρωτοβουλίας.
Το περιεχόμενο της χαρτογράφησης θα προέρχεται τόσο από τεκμηριωμένη όσο και από προφορική τοπική ιστορία και θα παρουσιαστεί με προσιτό αλλά ακαδημαϊκά σωστό τρόπο. Το περιεχόμενο θα παρουσιαστεί στην ελληνική και αγγλική γλώσσα. Προβλέπεται ότι τα χαρτογραφικά προϊόντα θα είναι «ανοιχτά» ώστε το ψηφιακό τους περιεχόμενο να ανανεώνεται και να εμπλουτίζεται. Με αυτό τον τρόπο οι ενέργειες του σεμιναρίου θα αφήσουν ζωντανή παρακαταθήκη για μελλοντικές κοινοτικές δράσεις ιστορικού, πολιτιστικού και περιβαλλοντικού χαρακτήρα.
Συμπερασματικά:
Η παρούσα πρόταση στοχεύει στην διαφύλαξη και ανάδειξη στοιχείων της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς των μαστοροχωρίων της λιθοδομής αναβιώνοντας και διασώζοντας τη τέχνης της λιθόκτιστης στέγης και των καλντεριμιών στην Καλλονή Γρεβενών, αναδεικνύοντας παράλληλα τα μυστικά της πέτρας και των κατασκευών από λιθοδομή. Σε αυτήν την προσπάθεια ενεργοποιούνται οι άνθρωποι της κοινότητας καθώς συμμετέχουν στα δρώμενα με την παρουσία τους αλλά και με τις προσφορές τους. Τέλος η πολιτιστική χαρτογράφηση αποτελεί μια προστιθέμενη αξία στη συνολική προσπάθεια.
Όπως είναι γνωστό η τέχνη της πέτρας βρίσκεται σε εξαφάνιση, όπως και οι αντίστοιχες κοινότητες των μαστοροχωρίων. Η δράση έχει ως πρωταρχικό σκοπό την υπενθύμιση αυτής της τέχνης και των εθίμων που την ακολουθούσαν, με έναν τρόπο διαχρονικό και εξωστρεφές, καθώς τα δρώμενα θα είναι ανοιχτά προς όλους, θα βιντεοσκοπούνται και θα δίνεται η δυνατότητα να τα παρακολουθήσουν άνθρωποι από μακριά.
Με την κατασκευή της ιστοσελίδας θα μπορεί ο οποιοσδήποτε να αναζητήσει τις δράσεις και τα αποτελέσματα αυτής της προσπάθειας με εύκολο και διαχρονικό τρόπο, αφού το σύνολο των πεπραγμένων θα αναρτηθεί στην ιστοσελίδα.
Επιπρόσθετα στην παρούσα πρόταση προβάλλονται οι νέοι και η ισότητα των δύο φύλλων καθώς οι συμμετέχοντες στα δρώμενα και στο εργαστήριο, είναι νέοι με το απαιτούμενο μεράκι για την τέχνη της πέτρας και σε ποσοστό τουλάχιστον κατά 50% είναι γυναικείου φύλλου. Με δεδομένο των βιντεοσκοπήσεων των δράσεων και της δυνατότητας επαναπροβολής τους μέσα από την ιστοσελίδα, δίνεται η δυνατότητα σε όλους και σε ΑΜΕΑ να την παρακολουθήσουν και να συμμετέχουν στην αναβίωση των εν λόγω εθίμων.
Για την υλοποίηση του έργου συμμετέχουν και συλλειτουργούν οι:
Οι πρωτομάστορες :
o Αθανάσιος Πόραβος
o Αριστείδης Δήμου
Πολιτιστικός σύλλογος Καλλονής Παπαγεωργίου Δημήτριος Λόλας Νικόλαος
Σκούμβρου Αναστασία Τασούλας Ηλίας
Λίτα Ελευθερία
Το Α.Π.Θ. με το επιστημονικό προσωπικό του
o Αν. Καθ. Κωνσταντίνος Κατάκαλος
o Καθ. Μαρία Στεφανίδου
o Καθ. Αναστάσιος Τέλλιος
o Επικ. Καθ. Σοφοκλής Κωστόπουλος
o Δρ. Βάνα Γεωργαλά
o Δρ. Νικόλαος Χατζηγώγος